Αφιέρωμα στο Πολυτεχνείο – Ο Νοέμβρης εξακολουθεί να θέτει ερωτήματα

Η σημασία της εξέγερσης βρίσκεται και στη δυνατότητά της να ανοίγει συζήτηση για το πώς αλλάζει η κοινωνία και ποιος μπορεί να γίνει φορέας αυτής της αλλαγής

Πενήντα τρία χρόνια μετά, ο Νοέμβρης του 1973 εξακολουθεί να θέτει ζητήματα που βρίσκονται στον πυρήνα της σημερινής πολιτικής και κοινωνικής ζωής. Ποια δημοκρατία θέλουμε; Ποια θέση έχει η νεολαία στη διαμόρφωση των πολιτικών εξελίξεων; Πώς μπορεί η συλλογική διεκδίκηση να ξαναγίνει υπόθεση μιας κοινωνίας που απομακρύνεται από την πολιτική; Και τι σημαίνει σήμερα μια Αριστερά που θέλει να αλλάξει τους κοινωνικούς και πολιτικούς συσχετισμούς; Τα ερωτήματα αυτά δεν είναι επετειακά. Αφορούν μια περίοδο κατά την οποία η δημοκρατία δοκιμάζεται από την ενίσχυση των ανισοτήτων, τη συγκέντρωση εξουσίας, την υποχώρηση των δημόσιων αγαθών και την κανονικοποίηση αυταρχικών πρακτικών. Γι’ αυτό και η εξέγερση του Πολυτεχνείου εξακολουθεί να έχει πολιτικό περιεχόμενο. Η σημασία της δεν εξαντλείται στην ιστορική ανάμνηση ούτε στην καθιερωμένη αναφορά στους αγωνιστές της. Βρίσκεται και στη δυνατότητά της να ανοίγει μια συζήτηση για το πώς αλλάζει η κοινωνία και ποιος μπορεί να γίνει φορέας αυτής της αλλαγής.

Το Πολυτεχνείο και η ποιότητα της δημοκρατίας μας

Τον Νοέμβριο του 1973, μια φοιτητική κινητοποίηση μετατράπηκε σε ευρύτερη πολιτική εξέγερση. Στο Πολυτεχνείο συναντήθηκαν διαφορετικές οργανώσεις, πολιτικές αντιλήψεις και κοινωνικές ευαισθησίες. Η κατάληψη έγινε χώρος δημόσιας έκφρασης της αντίστασης στη δικτατορία. Το «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία» συνέδεσε τις καθημερινές κοινωνικές ανάγκες με την απαίτηση για πολιτική ελευθερία. Η νεολαία δεν διεκδικούσε απλώς την αποκατάσταση της πανεπιστημιακής ζωής. Ήταν μια ανοιχτή πολιτική αμφισβήτηση της δικτατορίας, της αυθαιρεσίας της εξουσίας και της βίαιης επιβολής της σιωπής. Η εξέγερση δεν ανέτρεψε τη δικτατορία. Αποτέλεσε, όμως, σημείο καμπής στην αντιδικτατορική αντίσταση και αποκάλυψε τα όρια της εξουσίας της. Έδειξε ότι η πολιτική αλλαγή δεν είναι αποκλειστικό προνόμιο των θεσμών και των οργανωμένων μηχανισμών. Μπορεί να προκύψει από την πρωτοβουλία ανθρώπων που αποφασίζουν να παρέμβουν συλλογικά στην Iστορία.

Η απάντηση της Xούντας ήταν η στρατιωτική επέμβαση, τα πραγματικά πυρά, οι συλλήψεις και τα βασανιστήρια. Η εισβολή του τανκ στο Πολυτεχνείο παραμένει η πιο αναγνωρίσιμη εικόνα της κρατικής βίας. Οι νεκροί και οι τραυματίες της εξέγερσης αποτελούν ιστορικά τεκμηριωμένη πραγματικότητα, παρά τις προσπάθειες αμφισβήτησης ή υποβάθμισης της έκτασης της καταστολής.

Δεν ζούμε σε δικτατορία. Η δημοκρατία, ωστόσο, δεν εξαντλείται στην τυπική λειτουργία των θεσμών. Κρίνεται από το εύρος των δικαιωμάτων, τη δυνατότητα αμφισβήτησης και τα όρια της κρατικής εξουσίας. Η αστυνομική βία, η επιτήρηση, η ποινικοποίηση της διαμαρτυρίας, οι περιορισμοί στη συλλογική δράση και η αντιμετώπιση των κοινωνικών κινητοποιήσεων ως απειλής για τη δημόσια τάξη συνθέτουν μια πραγματικότητα που χρειάζεται πολιτική και δημοκρατική αντιπαράθεση.

Πανεπιστήμιο, δημόσιος χώρος, ελεύθερη πολιτική έκφραση

Η φετινή συζήτηση για τον εορτασμό στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, με την απόφαση για κλειστά κτίρια και περιορισμούς στην πρόσβαση κατά το τριήμερο των εκδηλώσεων, επαναφέρει το ζήτημα της σχέσης πανεπιστημίου, δημόσιου χώρου και ελεύθερης πολιτικής έκφρασης. Η εύλογη μέριμνα για την ασφάλεια δεν μπορεί να γίνεται αφορμή για τον περιορισμό της ίδιας της ιστορικής και δημοκρατικής λειτουργίας ενός πανεπιστημιακού χώρου.

Ίσως, όμως, το πιο απαιτητικό ερώτημα που αφήνει ανοιχτό το Πολυτεχνείο αφορά τη σημερινή Αριστερά. Η εξέγερση του 1973 δεν ήταν έργο μιας πολιτικής οργάνωσης ούτε αποτέλεσμα ενός ενιαίου σχεδίου. Στο εσωτερικό της υπήρχαν διαφορετικές στρατηγικές, αντιπαραθέσεις και πολιτικές αναφορές. Η δυναμική της προέκυψε από τη συνάντησή τους σε μια κοινή διαδικασία αγώνα, από τη δυνατότητα διαφορετικοί άνθρωποι να συμμετέχουν και να αναλαμβάνουν πρωτοβουλίες.

Αυτή η πλευρά της Ιστορίας έχει ιδιαίτερη σημασία σήμερα που η Αριστερά αντιμετωπίζει κρίση πολιτικής εκπροσώπησης και δυσκολεύεται να μετατρέψει την κοινωνική δυσαρέσκεια σε συλλογική πολιτική δράση. Η απόσταση ανάμεσα στα κόμματα και σε μεγάλα τμήματα της κοινωνίας, η υποχώρηση των οργανωμένων μορφών συμμετοχής και η δυσπιστία απέναντι στους πολιτικούς θεσμούς δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν με την αναπαραγωγή των ίδιων πρακτικών.

Συλλογική δράση σε μια κοινωνία που αλλάζει

Το ερώτημα για τη σημερινή Αριστερά είναι βαθύτερο: μπορεί να οργανώσει ξανά τη συλλογική δράση σε μια κοινωνία που αλλάζει; Το κόμμα του 20ού αιώνα, με τις γνωστές ιεραρχίες και τις σταθερές μορφές ένταξης, δεν μπορεί να αποτελεί το μοναδικό πρότυπο πολιτικής οργάνωσης. Οι νέοι άνθρωποι συναντιούνται, κινητοποιούνται και παρεμβαίνουν με διαφορετικούς τρόπους. Συχνά συμμετέχουν σε αγώνες χωρίς να θέλουν να ενταχθούν σε έναν κομματικό μηχανισμό. Αυτή η πραγματικότητα δεν μπορεί να ερμηνεύεται ως αδιαφορία για την πολιτική ή ως έλλειψη διάθεσης για συλλογική δράση.

Η απάντηση βρίσκεται στην αναζήτηση νέων μορφών πολιτικής οργάνωσης, ανοιχτών και δημοκρατικών, που θα συνδέουν την κοινωνική εμπειρία με την πολιτική επεξεργασία και τη συλλογική διεκδίκηση. Στην υπέρβαση του ατομισμού και της λογικής της ανάθεσης. Στη δημιουργία χώρων όπου οι πολίτες δεν θα καλούνται απλώς να υποστηρίξουν μια πολιτική πρόταση, αλλά θα έχουν ουσιαστικό ρόλο στη διαμόρφωσή της.

Το Πολυτεχνείο δεν προσφέρει έτοιμες συνταγές. Υπενθυμίζει, όμως, κάτι πιο ουσιαστικό: ότι οι πολιτικές εξελίξεις μπορούν να αλλάξουν όταν οι άνθρωποι παίρνουν την υπόθεση στα χέρια τους. Αυτό είναι ίσως το πιο ουσιαστικό στοίχημα της μνήμης. Να μην μείνει η εξέγερση μια εικόνα που επαναλαμβάνεται κάθε Νοέμβρη, αλλά να συνεχίσει να τροφοδοτεί τη συζήτηση για μια δημοκρατία με περισσότερη συμμετοχή, κοινωνική δικαιοσύνη και ελευθερία. Και για μια Αριστερά που θα μπορεί ξανά να συνομιλεί με την κοινωνία, να εμπνέει συλλογικές πρωτοβουλίες και να διαμορφώνει μαζί της τους όρους μιας διαφορετικής προοπτικής.

Βασιλική Λάζου, ιστορικός και μέλος του Δ.Σ. του Ινστιτούτου Νίκος Πουλαντζάς

Επιλογές Συγκατάθεσης Cookies

Χρησιμοποιούμε cookies για να βελτιώσουμε την εμπειρία σας στον ιστότοπό μας. Διαβάστε περισσότερα εδώ.
Κατηγορίες Cookies Ενεργοποιεί αποθήκευση που είναι απαραίτητη για τη λειτουργία του site (π.χ. authentication, security). Ενεργοποιεί αποθήκευση που υποστηρίζει λειτουργικότητα του site. Ενεργοποιεί αποθήκευση σχετική με στατιστικά χρήσης (π.χ. πλήθος προβολών σελίδων, διάρκεια παραμονής).