Το Πολυτεχνείο ως διαρκές αίτημα δημοκρατίας και κοινωνικής χειραφέτησης
Η εξέγερση του Πολυτεχνείου, τον Νοέμβριο του 1973, αποτελεί μία από τις σημαντικότερες στιγμές της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Όχι μόνο επειδή συμπύκνωσε την αντίσταση στην στρατιωτική δικτατορία, αλλά κυρίως επειδή ανέδειξε τη δύναμη της συλλογικής δράσης, τη δυνατότητα των κοινωνικών υποκειμένων να υπερβαίνουν τους καταναγκασμούς της εποχής τους και να διεκδικούν ενεργά τον μετασχηματισμό των πολιτικών και κοινωνικών σχέσεων.
Το Πολυτεχνείο δεν υπήρξε μεμονωμένο γεγονός, ούτε αυθόρμητη έκρηξη αποκομμένη από τις κοινωνικές και πολιτικές διεργασίες που προηγήθηκαν. Υπήρξε η κορύφωση μιας διαδικασίας πολιτικοποίησης και κοινωνικής κινητοποίησης, στην οποία συναντήθηκαν η νεολαία, η εργατική τάξη και το σύνολο των εκμεταλλευόμενων κοινωνικών στρωμάτων της εποχής εκείνης. Μια διαδικασία μέσα από την οποία η αντίσταση στη δικτατορία απέκτησε χαρακτηριστικά ευρύτερης δημοκρατικής και κοινωνικής διεκδίκησης.
Το ιστορικό σύνθημα «ψωμί – παιδεία – ελευθερία» εξέφρασε ακριβώς αυτήν την ενότητα. Τη βαθιά σύνδεση της πολιτικής ελευθερίας με την κοινωνική ισότητα, της δημοκρατίας με τα υλικά δικαιώματα, της μόρφωσης με τη δυνατότητα των ανθρώπων να καθορίζουν συλλογικά τις συνθήκες της ζωής τους.
Πενήντα τρία χρόνια μετά, η επέτειος του Πολυτεχνείου δεν μπορεί να περιορίζεται σε μία τελετουργική αναπαραγωγή της ιστορικής μνήμης. Η ουσιαστική τιμή στην εξέγερση προϋποθέτει την ιστορική της κατανόηση, αλλά και τον κριτικό αναστοχασμό πάνω στις αντιφάσεις και τις προκλήσεις της σύγχρονης δημοκρατίας.
Στον σημερινό καπιταλισμό η αύξηση της κοινωνικής εκμετάλλευσης και των ταξικών ανισοτήτων, η αποδυνάμωση των συλλογικών δικαιωμάτων, η εμπορευματοποίηση της εκπαίδευσης και των δημόσιων αγαθών, η συρρίκνωση της ουσιαστικής πολιτικής συμμετοχής και η ενίσχυση αυταρχικών πρακτικών αναδεικνύουν τα όρια μιας δημοκρατίας που περιορίζεται στην τυπική λειτουργία των αντιπροσωπευτικών θεσμών. Η άνοδος της ακροδεξιάς και το νεοφασισμού, η κανοποίηση του ρατσισμού και του εθνικισμού, η υποχώρηση των κοινωνικών εγγυήσεων και η αυξανόμενη συγκέντρωση οικονομικής και πολιτικής ισχύος δεν αποτελούν ασύνδετα φαινόμενα. Συνδέονται με βαθύτερους μετασχηματισμούς των σχέσεων κράτους, οικονομίας και κοινωνίας, που καθιστούν ακόμα πιο επιτακτική την ανάγκη για μια δημοκρατία με ουσιαστικό κοινωνικό περιεχόμενο.
Η ιστορική εμπειρία του Πολυτεχνείου υπενθυμίζει ότι η δημοκρατία δεν είναι μια οριστικά κατακτημένη κατάσταση. Είναι ένα πεδίο κοινωνικών και πολιτικών συγκρούσεων, μια διαρκής διαδικασία διεκδίκησης, υπεράσπισης και διεύρυνσης δικαιωμάτων. Οι δημοκρατικές ελευθερίες δεν χαρίζονται από την εξουσία, ούτε εξασφαλίζονται αποκλειστικά από τη θεσμική τους κατοχύρωση. Αποκτούν ουσιαστικό περιεχόμενο μέσα από την κοινωνική συμμετοχή της συλλογική οργάνωση και τους αγώνες των ανθρώπων.
Από αυτή την άποψη, το Πολυτεχνείο δεν προσφέρεται ούτε για εξιδανίκευση. Η ιστορική του σημασία δεν βρίσκεται στην κατασκευή ενός ενιαίου και αδιαφοροποίητου συμβόλου, αλλά στην ανάδειξη της πολυπλοκότητας των κοινωνικών και πολιτικών δυνάμεων που συνέβαλαν στην εξέγερση, των αντιφάσεων που την διέτρεξαν και των δυνατοτήτων που άνοιξε.
Για το Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς, η υπεράσπιση της ιστορικής μνήμης είναι αδιαχώριστη από την κριτική γνώση και την δημοκρατική χειραφέτηση. Η μελέτη της σημερινής κοινωνίας και της ιστορίας της δεν αποσκοπεί στην αναπαραγωγή επετειακών βεβαιοτήτων, αλλά την κατανόηση των κοινωνικών σχέσεων, των μηχανισμών εξουσίας και των συλλογικών πρακτικών που μπορούν να μετασχηματίζουν την πραγματικότητα.
Το Πολυτεχνείο μάς υπενθυμίζει, τελικά, ότι ακόμα και σε συνθήκες αυταρχισμού και καταστολής, οι κοινωνίες δεν είναι καταδικασμένες στην παθητικότητα. Ότι η ιστορία δεν γράφεται αποκλειστικά από τους ισχυρούς. Και ότι η ελευθερία, η ισότητα και η δημοκρατία αποκτούν το πραγματικό τους νόημα όταν γίνονται υπόθεση της συλλογικής δράσης.
Η μνήμη του Πολυτεχνείου παραμένει ζωντανή όχι επειδή επαναλαμβάνουμε τα συναισθήματά του, αλλά επειδή εξακολουθούμε να αναμετριόμαστε με τα κοινωνικά και πολιτικά ερωτήματα που ανέδειξε.
Το Δ.Σ. του Ινστιτούτου Νίκος Πουλαντζάς
Νοέμβριος 2026

