άρθρο

“Ηχεί παράξενα, αλλά έτσι αλλάζει ο κόσμος: από αδύνατο σε αδύνατο.” ο Μποαβεντούρα ντε Σόουζα Σάντος στην Ελλάδα

Την Πέμπτη 21 Μαΐου το Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς πραγματοποίησε εκδήλωση στον κήπο του Συλλόγου Ελλήνων Αρχαιολόγων με τον Μποαβεντούρα ντε Σόουζα Σάντος, καθηγητή κοινωνιολογίας και διευθυντή του Κέντρου Κοινωνικών Επιστημών του Πανεπιστημίου της Κοΐμπρα (Πορτογαλία) καθώς και διακεκριμένο επιστήμονα στο Πανεπιστήμιο του Γουισκόνσιν-Μάντισον (ΗΠΑ),[1] με θέμα: «Για μια πραγματική δημοκρατία: Νέες μορφές πολιτικής συμμετοχής και δράσης στην Ιβηρική χερσόνησο».

Ο Μποαβεντούρα ντε Σόουζα Σάντος καταρχάς τόνισε ότι η εποχή μας χαρακτηρίζεται από μια άνευ προηγουμένου ανισότητα, αλλά και αλαζονεία και επιθετικότητα από εκείνους που την παράγουν. Σύμφωνα με τον ομιλητή, λοιπόν, ζούμε σε έναν άδικο κόσμο όπου φαίνεται σαν να μην υπάρχουν αξιόπιστες εναλλακτικές· για να συλλάβουμε τις εναλλακτικές που προφανώς υπάρχουν χρειαζόμαστε έναν εναλλακτικό τρόπο σκέψης. Στη συνέχεια αναφέρθηκε στα βασικά παράδοξα που χαρακτηρίζουν την εποχή μας: Για παράδειγμα, ο μόνιμος χαρακτήρας της κρίσης δημιουργεί μια συνθήκη όπου αντί να ασκείται κριτική για την εξεύρεση λύσεων, η ίδια η κρίση γίνεται η εξήγηση των πάντων, όλα εκπορεύονται από την κρίση. Παράλληλα παρατηρείται μια τάση προς τα δεξιά: ενώ το πρόγραμμα των Podemos μπορεί να χαρακτηριστεί ως ένα μετριοπαθές σοσιαλδημοκρατικό πρόγραμμα, ταυτόχρονα οι νεοφιλελεύθεροι δηλώνουν ότι δεν υπάρχουν οι κοινωνικές συνθήκες για την πραγματοποίησή του. Τελικά, αναρωτήθηκε, η νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση, που στην Ευρώπη ονομάζετε Ευρωπαϊκή Ένωση, είναι τόσο ισχυρή ώστε να μην ανέχεται εναλλακτικές;

Ο ομιλητής υποστήριξε ότι ζούμε σε έναν κόσμο εικόνων χωρίς πολιτική φαντασία ως αποτέλεσμα μιας ισχυρής τάσης αντι-ουτοπισμού που αναδείχθηκε στα μέσα του 20ου αιώνα, κυρίως από τους Καρλ Πόπερ, Χάνα Άρεντ, Αϊζάια Μπερλίν. Σύμφωνα με αυτή την οπτική, ο ουτοπισμός ήταν ολοκληρωτικός ενώ ο ρεφορμισμός αποτελούσε την προοδευτική δημοκρατική εναλλακτική. Μετά την πτώση του τείχους ο ουτοπικός ρεφορμισμός κατέρρευσε και έγινε μια νέα μορφή αυταρχισμού. Οπότε σήμερα, τόνισε ο Σάντος, για να είμαστε ρεαλιστές πρέπει να γίνουμε ουτοπιστές και να μιλήσουμε για ζητήματα που πια δεν συζητιούνται: ενώ πριν πριν μερικά χρόνια τα πιο προχωρημένα οικολογικά κινήματα βρισκόντουσαν στην Ευρώπη, μετά την κρίση σιώπησαν αυτές οι φωνές και όλη η συζήτηση επικεντρώθηκε σε αυτή ακριβώς την ανάπτυξη που λέγαμε ότι θα γινόταν μη βιώσιμη.

Ο Σάντος συνέχισε υποστηρίζοντας ότι το τόξο του γραμμικού χρόνου είναι είτε τρελό είτε μεθυσμένο. Η Ισπανία, η Ελλάδα και η Πορτογαλία εντάχθηκαν στην ΕΕ για να αναπτυχθούν, αλλά αντί να συγκλίνουν με τον πυρήνα, παρουσιάζουν ακόμα μεγαλύτερες αποκλίσεις, με άλλα λόγια δημιουργούνται υποανάπτυκτες χώρες μέσα στην ΕΕ οι οποίες συνεχίζουν να προσφέρουν στην ευημερία του κέντρου. Η προδιαμορφωμένη κρίση έχει σκοπό να σταθεροποιήσει την ημιπεριφερειακή κατάσταση των κοινωνιών μας και να εγκλωβίσει τις πιθανότητες ανάπτυξης στο σιδερένιο κλουβί της ΕΕ.

Η σοσιαλδημοκρατία, όπου αναπτύχθηκε, στηρίχθηκε σε ένα κοινωνικό πρόγραμμα και σε μία ταξική βάση, την εργατική τάξη. Αυτή η στιγμή δεν ισχύουν αυτές οι προκείμενες, ενώ η κρίση της σοσιαλδημοκρατίας αποτελεί κρίση της δημοκρατίας. Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο η συμβατότητα μεταξύ καπιταλισμού και δημοκρατίας ήταν δυνατή καθώς ο καπιταλισμός υπό το φόβο του σοσιαλισμού αναγκαζόταν σε παραχωρήσεις (εθνικοποιήσεις, υψηλή φορολογία και αυστηρές ρυθμίσεις). Η σημερινή κρίση της δημοκρατίας γίνεται φανερή από το γεγονός ότι ζούμε σε κοινωνίες πολιτικά δημοκρατικές αλλά κοινωνικά φασιστικές. Ο φασισμός αποτελεί τώρα ένα κοινωνικό σύστημα κι όχι ένα πολιτικό και αφορά την αντίθεση μεταξύ του 1% και του 99% του πληθυσμού (το οποίο, σημείωσε, αν και χρησιμοποιήθηκε ευρύτατα από το κίνημα Occupy είναι μια έκφραση του Τολστόι που αναφέρεται στο ημερολόγιό του στις 17 Αυγούστου του 1910).

Σήμερα νέοι και όχι τόσο νέοι άνθρωποι γράφουν για την δημοκρατία χαμηλής έντασης και παλεύουν για την πραγματική δημοκρατία. Πριν 30 χρόνια στην πολιτική επιστήμη διακρίναμε διάφορους τύπους δημοκρατίας, λαϊκή, αντιπροσωπευτική, συμμετοχική, άμεση, κοινοτική κ.λπ.

Από το 1980 και μετά χάθηκε η ποικιλομορφία και εστιάσαμε στην αντιπροσωπευτική φιλελεύθερη δημοκρατία. Η τραγωδία των καιρών μας, υποστήριξε ο Σάντος, είναι ότι αυτό το είδος της δημοκρατίας δεν μπορεί να υπερασπίσει τον εαυτό της από τους αντιδημοκράτες. Για παράδειγμα οι ΗΠΑ δεν είναι δημοκρατία είναι πλουτοκρατία και σε ορισμένες περιπτώσεις κλεπτοκρατία.

Τα κινήματα των αγανακτισμένων σε διάφορες χώρες, όπως στη Βραζιλία, Πορτογαλία, Τυνησία, Ελλάδα, παρά τις διαφορές τους, συγκλίνουν στον επαναπροσδιορισμό της πολιτικής. Ο αγώνας στη Νότια Ευρώπη μπορεί να συμβάλλει στη διαμόρφωση μιας νέας κοινής πολιτικής αντίληψης, ενός νέου κοινού τόπου, και η Ελλάδα βρίσκεται αυτόν τον καιρό στην πρώτη γραμμή. Το ζητούμενο είναι ο εκδημοκρατισμός της δημοκρατίας, που σημαίνει τον συνδυασμό μεταξύ οριζόντιων και κάθετων μέσων πολιτικής διαμεσολάβησης, τα λεγόμενα κινηματικά κόμματα και τα κόμματα που δεν θα έχουν το μονοπώλιο της πολιτικής συμμετοχής. Πρέπει να βρεθούν τρόποι ώστε ο κόσμος που δεν ανήκει σε κόμματα και κοινωνικά κινήματα να συμμετάσχει στη διαμόρφωση της πολιτικής, να τους δοθεί φωνή και να αξιοποιηθούν οι εμπειρίες τους. Η Αριστερά, με άλλα λόγια, πρέπει να δώσει σημασία στους λεγόμενους απολίτικους ανθρώπους που αποτελούν την πλειοψηφία. Αυτοί οι άνθρωποι, όπως φάνηκε από τα κινήματα των αγανακτισμένων, είναι πολιτικοποιημένοι με διαφορετικό τρόπο από αυτόν που η Αριστερά πολιτικοποιεί την πολιτική (για παράδειγμα την Αφρική και την Λατινική Αμερική οι νέοι εκφράζονται πολιτικά μέσω του χιπ χόπ, του μπρέικ-ντανς και των γκράφιτι). Στην Ισπανία, ένα κομμάτι από τους Αγανακτισμένους αποφάσισαν να δημιουργήσουνε ένα νέο τύπο κόμματος, τους Podemos, οι οποίοι στηρίχτηκαν στην ιδέα του συνδυασμού συμμετοχικής και αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας ξεκινώντας από το ίδιο το κόμμα. Σε λίγους μήνες δημιουργήθηκαν στην Ισπανία 1000 κύκλοι πολιτών για να συζητήσουν διάφορα θέματα· αυτοί οι κύκλοι έθεσαν την ατζέντα για τους ευρωβουλευτές των Podemos στο Ευρωκοινοβούλιο.

Ο ομιλητής στη συνέχεια υποστήριξε ότι υπάρχει η δυνατότητα ανάπτυξης στην κοινωνία μιας εθνικής λαϊκής (όχι λαϊκιστικής, καθώς δεν πιστεύει στο λαϊκισμό) συμμαχίας. Παράλληλα τόνισε ότι το χαρισματικό στοιχείο του «λαϊκισμού» δεν υπάρχει στην Ευρώπη, και το λειτουργικό ισοδύναμο είναι η νεολαία. Για αυτό όλα τα κόμματα (και όχι μόνο τα προοδευτικά) απευθύνονται στην νεολαία (βλέπε και Ciudadanos στην Ισπανία). Προφανώς αυτό αποτελεί μια παγίδα, γιατί υπάρχουν και νέοι με πολύ παλιές ιδέες. Από την άλλη, οι Podemos υποστήριξαν ότι σε 100 ημέρες έφεραν στην ημερήσια διάταξη ιδέες 100 χρόνων, δηλαδή την εθνική κυριαρχία, την αξιοπρέπεια, τη δημοκρατία, το λαό. Φαίνεται ότι είμαστε σε μια ρευστή εποχή που δεν υπάρχουν καθαρές λύσεις, τόνισε ο Σάντος. Κατά τη γνώμη του, στη σημερινή συγκυρία στην Ευρώπη η συμμετοχική δημοκρατία μπορεί να βοηθήσει να ακουστεί η άποψη της κοινωνίας. Επίσης, στο πλαίσιο της συμμετοχικής δημοκρατίας είναι δυνατή η στρατηγική σκέψη (υπό την έννοια ότι ο στόχος των κομμάτων είναι να κερδίζουν εκλογές).

Η Ευρώπη έχει εξαντλήσει το δυναμισμό της, αλλά υπάρχουν πολιτικές καινοτομίες στην Ινδία, τη Βραζιλία, τον Ισημερινό που έχει ενδιαφέρον να ακουστούν. Για παράδειγμα, οι άνθρωποι στην καθημερινή τους ζωή βιώνουν διαφορετικού είδους οικονομίες, ενώ μόνο μία από αυτές προστατεύεται από το Κράτος· θα ήταν καλό, όπως στην Ινδία, να προωθήσουμε την έννοια της συνύπαρξης -όσο εξωφρενική ιδέα κι αν φαίνεται με βάση τη μαρξιστική μας καταγωγή- δηλαδή διαφορετικές μορφές οικονομίας, συνεταιρισμοί, οικονομία φροντίδας, κοινοτική οικονομία να προστατεύονται εξίσου από το Κράτος. Ένα άλλο παράδειγμα προέρχεται από το Σύνταγμα της Βολιβίας όπου αναφέρονται τρεις τύποι δημοκρατίας, αντιπροσωπευτική, συμμετοχική, κοινοτική, οι οποίες είναι εξίσου προστατευόμενες και ρυθμιζόμενες. Όσο αφορά την αναγκαία επανίδρυση του Κράτους, στον Ισημερινό υπάρχει ένα τέταρτο κυρίαρχο όργανο λαϊκού ελέγχου και εξουσίας (εκτός από νομοθετική, εκτελεστική, δικαστική εξουσία). Επίσης στον Ισημερινό (Εκουαδόρ) υπάρχει το παράδειγμα του άρθρου 721 όπου η γη, η μητέρα Γη, αναφέρεται ως ζωντανός οργανισμός με δικαιώματα, με την έννοια ότι η γη δεν μας ανήκει, ανήκουμε εμείς σε αυτήν. Εκεί δημιουργήθηκε μια ενδιαφέρουσα συμμαχία μεταξύ νέων οικολόγων αστικών κέντρων και ιθαγενών που αγωνίζονταν να προστατεύσουν τις περιοχές τους.

Μετά από πέντε αιώνες καπιταλισμού και αποικιοκρατίας η Ευρώπη έχει εξαντληθεί και χρειάζεται αλλαγή. Κατά τον ομιλητή είναι σημαντικό να αναπτυχθεί μια ευρωπαϊκή συμμαχία, ένα μεσογειακό μπλοκ με συμμετοχή της Τυνησίας, που θα ιδρύσει ένα καινούργιο Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Φόρουμ, κοινωνικών κινημάτων και αριστερών κομμάτων. Παράλληλα ένας από τους αγώνες που πρέπει για πολλούς λόγους να δοθεί προτεραιότητα είναι η αντίσταση ενάντια στην συμφωνία TTIP,[2] η υπογραφή της οποίας θα είναι καταστροφή για την γεωργία, θα αυξήσει την ανεργία, θα καταρρίψει τα μέτρα οικολογικής προστασίας κ.λπ. Στη Λατινική Αμερική σταμάτησαν μια αντίστοιχη συμφωνία (ALCA) και αυτό το παράδειγμα πρέπει να ακολουθηθεί.

Ο Μποαβεντούρα Ντε Σόουζα Σάντος κλείνοντας επέμεινε στην ανάγκη εξέγερσης ενάντια στην πεποίθηση ότι δεν υπάρχουν εναλλακτικές. Η κρίση είναι προκατασκευασμένη ακριβώς γιατί έχει στόχο να παύσει όλες τις εναλλακτικές φωνές. Ενάντια σε αυτό, τόνισε, πρέπει να εξεγερθούμε αλλά για να το κάνουμε πρέπει να είμαστε επαρκώς εξεγερμένοι, δηλαδή να κάνουμε το αδύνατο. Ηχεί παράξενα, αλλά έτσι αλλάζει ο κόσμος από αδύνατο σε αδύνατο.

 

 

[1] O Μποαβεντούρα ντε Σόουζα Σάντος έχει ασχοληθεί και συγγράψει, σε πολλές γλώσσες, για θέματα παγκοσμιοποίησης, κοινωνιολογίας του δικαίου και του κράτους, επιστημολογίας, κοινωνικών κινημάτων, για το Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ, τη δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Έχει τιμηθεί με πολλά βραβεία, με πιο πρόσφατα αυτά στο Μεξικό, το 2010, για την Επιστήμη και την Τεχνολογία και το βραβείο Kalven, το 2011, του Law and Society Association. Το πιο πρόσφατο έργο του που ξεκίνησε το 2011, είναι το πρόγραμμα ALICE: «Οδηγώντας την Ευρώπη σε ένα νέο τρόπο συμμετοχής στην παγκόσμια εμπειρία», επιχορηγούμενο από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας. Πρόκειται, για ένα ερευνητικό σχέδιο που στοχεύει να ανανοηματοδοτήσει τις κοινωνικο-επιστημονικές γνώσεις στηριζόμενο, όπως προτείνει ο Σάντος, στην «Επιστημολογία του Νότου». Όταν ξεκίνησε το πρόγραμμα, το 2011, ως σκοπός είχε οριστεί το να αντιμετωπιστεί η διανοητική και πολιτική αδράνεια που υπάρχει στις χώρες του Νότου. Οι κοινωνικές και πολιτικές εξελίξεις των τελευταίων χρόνων, ειδικά στην Ελλάδα και την Ισπανία, έδωσαν νέο ενδιαφέρον στο εγχείρημα. Επιστημονικός του στόχος παραμένει το να αναπτυχθούν νέα θεωρητικά και πολιτικά πρότυπα για τη διαδικασία κοινωνικού μετασχηματισμού, στη βάση της υπόθεσης ότι η κοινωνία και η πολιτική μπορούν να επωφεληθούν σε μεγάλο βαθμό από καινοτομίες σε χώρες του Νότου. Σε αυτό το πλαίσιο, ο Σάντος έχει ασχοληθεί έντονα με το πολιτικό φαινόμενο των Podemos.

[2] Βλέπε σχετικά, εδώ.