άρθρο

Θέμης Κοτσιφάκης, Πρόεδρος ΟΛΜΕ

Εισήγηση στην ημερίδα Ευρώπη και Εκπαιδευτικές πολιτικές.
Πάντειο Πανεπιστήμιο, 5 Απριλίου 2014.

Θέμης Κοτσιφάκης, Πρόεδρος ΟΛΜΕ

Θα προσπαθήσω με συντομία να περιγράψω τις αντιστάσεις που έχουν εμφανιστεί στην Ελλάδα και στην Ευρώπη, αυτή τη δεκαετία, όπου οι πολιτικές που εφαρμόζονται έχουν κοινά χαρακτηριστικά. Τα κοινά αυτά χαρακτηριστικά αυτά είναι η λιτότητα και οι περικοπές στα κοινωνικά αγαθά, αλλά και η παρέμβαση στα παρέμβαση στο περιεχόμενο της εκπαίδευσης. Είναι κοινός τόπος δηλαδή, ότι στις χώρες που βρίσκονται υπό προσαρμογή, με μνημόνια ή χωρίς μνημόνια, αλλά και στις άλλες χώρες περικόπτονται δαπάνες. Οι μισθοί και οι συντάξεις των εκπαιδευτικών θίγονται μαζί με τα εργασιακά δικαιώματα, ελαστικότερες σχέσεις εργασίας, μεγαλύτερα ωράρια και η αξιολόγηση με ότι έρχεται γύρω από αυτήν τις επηρεάζει. Έχουμε μια σκλήρυνση στις πολιτικές για την αξιολόγηση, σε χώρες που η αύτο-αξιολόγηση ήταν μια διαδικασία που προχωρούσε, η εξωτερική αξιολόγηση ο επιθεωρητισμός μπαίνει όλο και περισσότερο σε αρκετές από αυτές.

Έχουμε βέβαια και την παρέμβαση της στο ιδεολογικό περιεχόμενο της εκπαίδευσης, στις αξίες της εκπαίδευσης που είναι το σημαντικότερο και είναι μια παρέμβαση της πολιτικής της Ε.Ε απέναντι στα σχολεία, την εκπαίδευση και τα πανεπιστήμια. Δύο χαρακτηριστικά κείμενα αναδεικνύουν την ιδεολογική παρέμβαση του κράτους και δείχνουν σύμφωνα με την Ε.Ε τις νέες αξίες του σχολείου. Το πρώτο κείμενο είναι το «σχολείο του 21ου αιώνα», ένα κείμενο που δημοσιεύτηκε πριν λίγα χρόνια και που επικεντρώνεται στο ότι το σχολείο δεν πρέπει να παρέχει ευρύτερη γνώση αλλά να ασχολείται περισσότερο με την παροχή αποσπασματικών δεξιοτήτων. Το δεύτερο κείμενο της Ε.Επιτροπής του Δεκέμβρη του 12’ αφορά τον ανασχεδιασμό της εκπαίδευσης, όπου οι αξίες που βάζει είναι όχι η παιδαγωγική, όχι οι ανθρωπιστικές αξίες, όχι η συνολική γνώση, αλλά η επιχειρηματικότητα και ο ανταγωνισμός. Από το Δημοτικό μέχρι το Λύκειο, λέει, κάθε παιδί πρέπει να έχει μια εμπειρία επιχειρηματικότητας, αυτή είναι η νέα αξία. Ένα ακόμη σημαντικό ζήτημα, που άπτεται με αυτές τις πλευρές, είναι τόσο η ανάπτυξη ενός συστήματος επαγγελματικής κατάρτισης με τις ψηφίδες όπως λέγεται.
Με άλλα λόγια μπορεί κανείς να αναπτύσσει επαγγελματικά δικαιώματα, όχι ολοκληρωμένο κύκλο σπουδών, παίρνοντας διάσπαρτα μαθήματα, τα οποία μπορείς να τα συμπληρώνει με επαγγελματική εμπειρία και με επιμέρους εκπαιδευτικά ή μη επίπεδα και αυτό στο τέλος να σου δίνει ένα επαγγελματικό δικαίωμα. Αυτό είναι το περίφημο σύστημα ECVET. Όπως επίσης πρέπει να παρακολουθήσουμε για να έχουμε μια πλήρη εικόνα της πολιτικής της Ε.Ε και πως επηρεάζει το εκπαιδευτικό σύστημα, τους στόχους της πολιτικής για το 2020, που είναι η συνέχεια της Λισσαβόνας, γιατί από εκεί μπαίνουν τα ζητήματα που αφορούν το μέλλον της εκπαίδευσης.
Οι αντιστάσεις στην Ευρώπη προέρχονται τόσο από τα συνδικάτα όσο και από τα κοινωνικά κινήματα, υπάρχουν διαφορές που οφείλονται στο επίπεδο ανάπτυξης της κάθε χώρας αλλά και στην ανάπτυξη των συνδικάτων, υπάρχουν σοβαρές διαφορές από το πώς τα συνδικάτα στέκονται απέναντι σε αυτές τις αλλαγές, αλλά και σε ποιο επίπεδο είναι. Για παράδειγμα τα συνδικάτα στο Νότο είναι περισσότερο ριζοσπαστικά και κινηματικά, ενώ στο Βορρά περισσότερο προσαρμοσμένα στην κατάσταση που ζούνε. Δεν θα έλεγα συντηρητικά γιατί είναι μια έννοια που δε ανταποκρίνεται, καθώς υπάρχουν διαφορές και αυτό που είπα είναι μια μεγάλη γενίκευση. Αντιμετωπίζουν διαφορετικά προβλήματα και σε διαφορετικό επίπεδο, για παράδειγμα οι Σκανδιναβικές χώρες από τις χώρες του Νότου. Παρόλα αυτά από όλες τις αντιστάσεις που εκφράζονται με διαφορετικό βαθμό από τα συνδικάτα σε κάθε χώρα, έχει σημασία και ενδιαφέρον οι πρακτικές που ακολουθούνε, εκτός από τις απεργίες και τις διαδηλώσεις, που ακολουθείται περισσότερο στο Νότο απ ότι στο Βορρά, υπάρχει και η πολιτική της καμπάνιας.
Αυτή η πρακτική μπορεί να περιλαμβάνει από μια αφίσα για ένα ζήτημα, «Σώστε τα σχολεία» για παράδειγμα, ή συλλογή υπογραφών ή ακόμη και κοινές δράσεις με γονείς και μαθητές που δίνουν μια κινηματική σημασία. Είναι επίσης καλό να καταλάβουμε ότι και στο επίπεδο της πολιτικής των συνδικάτων, στις περισσότερες χώρες της Ευρώπης τα συνδικάτα είναι παραταξιακά, δηλαδή είναι για εσωτερικούς λόγους φτιαγμένα σε ομοσπονδίες και συνομοσπονδίες που ακολουθούν το δεξιά – αριστερά, σοσιαλιστές – συντηρητικοί. Χωρίς αυτό βέβαια να ισχύει παντού, στην Πορτογαλία για παράδειγμα που έχουν τέτοιου τύπου συνδικάτα, σήμερα αναγκάζονται να δημιουργήσουν κοινά πλαίσια για να αντιμετωπίσουν αυτήν την πολιτική.
Στην Ελλάδα αντίθετα που έχουμε ενιαία συνδικάτα, αναγκαζόμαστε να δημιουργήσουμε διαφορετικά πλαίσια στο ίδιο συνδικάτο. Η αναγκαιότητα κοινής δράσης, ανεξάρτητα από τη μορφή του συνδικάτου, είναι από όλους δηλωμένη για να αντιμετωπιστεί αυτή η πολυεπίπεδη επίθεση. Σε αρκετές χώρες κυρίως από την κεντρική Ευρώπη και πάνω, υπάρχει η λογική του κοινωνικού διαλόγου, ο οποίος στην Ελλάδα είναι αρκετά δυσφημισμένος, λόγω της πολιτικής των κυβερνήσεων που εννοούν κοινωνικό διάλογο να πάμε να συμφωνήσουμε μαζί τους. Η λογική των συλλογικών διαπραγματεύσεων υπάρχει σε όλες τις χώρες εκτός της Ελλάδας, που υπήρχε μόνο στον ιδιωτικό τομέα αλλά καταργήθηκε, ενώ στο δημόσιο δεν υπάρχει καθόλου. Η λογική των διαπραγματεύσεων , όσο αυτή η πολιτική οξύνεται τόσο και αυτή η συλλογιστική αμβλύνεται, οι διαπραγματεύσεις δηλαδή είναι προς όφελος του ισχυρού. Διαφορετική κατάσταση έχουμε στις πρώην Σοσιαλιστικές χώρες της Ανατολικής Ευρώπης , όπου το status των εκπαιδευτικών είναι πολύ χαμηλότερο από ότι στις υπόλοιπες χώρες της Ευρώπης.
Μιλάμε για μισθούς της τάξης των 200 και 150 ευρώ στη Βουλγαρία, στη Ρουμανία ή στη Σερβία. Τα συνδικάτα εκεί έχουν αρκετές διαφορές καθώς άλλα είναι στη λογική του να μπούμε στην Ε.Ε για να σωθούμε, ενώ στη Σερβία και τη Σλοβακία γνωρίζουν την κατάσταση που τους περιμένει και μάχονται συνολικά για αυτήν την πολιτική. Θα ήθελα να πω μερικά παραδείγματα, στην Τουρκία υπάρχει ένα πολύ ισχυρό συνδικάτο που αντιμετωπίζει σαν πρώτο ζήτημα την ιδιωτικοποίηση των σχολίων και επίσης πολύ ψηλά στην ατζέντα μπαίνει η μητρική γλώσσα, δηλαδή όλα τα παιδιά διδάσκονται τη μητρική τους γλώσσα. Αντιμετωπίζουν σκληρό αυταρχισμό και διώξεις, δηλαδή μπαίνει η αστυνομία στα γραφεία και τους συλλαμβάνουν ως τρομοκράτες και αντιμετωπίζουν συνεχώς δίκες, εδώ ταυτόχρονα αναπτύσσεται και αλληλεγγύη με τα συνδικάτα της Ευρώπης, που είναι δείγμα συνεργασίας των συνδικάτων. Μιλάμε για 200.000 άνεργους εκπαιδευτικούς και 36 αυτοκτονίες ανέργων εκπαιδευτικών που τις αποδίδει το συνδικάτο στην ανεργία και την κατάσταση. Για τη Γαλλία ειπώθηκαν αρκετά πράγματα και για τη Γερμανία το ίδιο αλλά θα ήθελα να σημειώσω κάτι.
Στη Γερμανία η απεργία των μονίμων υπαλλήλων απαγορεύεται, στο Βερολίνο πριν από λίγο καιρό υπήρξε μια μεγάλη απεργία αναπληρωτών/προσωρινών εκπαιδευτικών. Μου είχε κάνει εντύπωση όταν μας κάλεσαν εκεί για να γίνει κάποια συνεργασία και αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό όταν καλούν συνδικάτα από τη Γερμανία για να αναπτύξουν δεσμούς αλληλεγγύης και να παρουσιάσουν τα προβλήματα της Ελλάδος και να σου δείξουν πως υπάρχει μια άλλη Γερμανία, δηλαδή η Γερμανία των εργαζομένων. Ήταν σημαντικό πως όταν έκαναν συλλογικές διαπραγματεύσεις κάνουν την ώρα που υπάρχει διαπραγμάτευση του σωματείου με την εργοδοσία, αυτό αφορούσε το συνδικάτο μετάλλου, έκαναν ταυτόχρονα κινητοποίηση απ έξω, συνδυάζοντας τη διαπραγμάτευση για τη συλλογική σύμβαση με την κινητοποίηση. Επίσης μου έκανε εντύπωση στη Γερμανία ήταν η σύνδεση του συνδικάτου των εκπαιδευτικών που είναι και των τριών βαθμίδων, αυτό που δεν είπα είναι ότι τα παραταξιακά συνδικάτα είναι και στις τρεις βαθμίδες ενιαία (πρωτοβάθμια, δευτεροβάθμια, τριτοβάθμια).
Έχουν λοιπόν μέλη τους φοιτητές, επιτροπή νεολαίας μέσα στο συνδικάτο και η νεολαία τους είναι οι μελλοντικοί εκπαιδευτικοί, όπως επίσης έχουν και συνταξιούχους, ως μέλη που δεν ψηφίζουν αλλά με μια ειδική σχέση. Αυτό το μοντέλο είναι μια ιδέα και για εμάς. Στην Πορτογαλία είναι πολύ γνωστά αυτά που έχουν γίνει συγκεντρώσεις, καμπάνιες και απεργίες. Στην Ιταλία είχε ενδιαφέρον ένα κίνημα για μια μεταρρύθμιση ενός υπουργού Μορέτι, με γονείς κυρίως δημιουργήθηκε μια καμπάνια με συλλογή υπογραφών για την κατάργηση της μεταρρύθμισης. Έχω την αίσθηση όμως ότι δεν πρέπει να μείνουμε μόνο στην Ευρώπη γιατί όλος ο κόσμος μας προσφέρει διάφορες εμπειρίες που είναι χρήσιμες για μας, όπως η εμπειρία της Λατινικής Αμερικής και το λέω αυτό με την εξής έννοια, πέρα από το ότι εκεί έχουν προχωρήσει με κάποιες κυβερνήσεις σε αριστερή τροχιά, έχει ενδιαφέρον να δεις πως συμπεριφέρονται τα συνδικάτα όταν είναι αριστερή η κυβέρνηση.
Προφανώς πάνε στη λογική, στήριξη των θετικών μέτρων και προφανώς με περηφάνια λένε ότι πολλές από τις προτάσεις μας η αριστερή κυβέρνηση έκανε διάλογο και υιοθετήθηκαν. Για παράδειγμα στην Αργεντινή μας έλεγαν ότι ο νόμος για την εκπαίδευση ήταν ουσιαστικά η πρόταση των συνδικάτων που πάλευαν τόσα χρόνια. Ταυτόχρονα κινητοποιούνται για συλλογικές συμβάσεις και προβλήματα που δεν έχουν λυθεί, προφανώς τα προβλήματα δεν λύνονται με την ανάληψη μιας κυβέρνησης, καθώς είναι μια διαδικασία μακρά. Όπως επίσης μπορούμε να πάρουμε ιδέες για δράση από αυτά που γίνονται στην Αμερική, για παράδειγμα στο Σικάγο πέρυσι είχαμε μια μεγάλη απεργία για την αξιολόγηση και για τη σύνδεση με τους μισθούς των εκπαιδευτικών και τα test. Είναι ένα θέμα που έρχεται και σε εμάς με το λύκειο το επόμενο διάστημα. Μάλιστα με το σύστημα testing is not teaching προχώρησαν μετά την απεργία σε ένα ενδιαφέρον κίνημα γονιών, όπου ήθελαν να μποϊκοτάρουν τις εξετάσεις «μην στέλνετε τα παιδιά σας σχολείο για μια μέρα», ήταν το σύνθημα.
Να πάω και στην Ελλάδα, καθώς είναι πολύ γνωστά αυτά που έγιναν ιδιαίτερα από πέρυσι το Μάιο το ελληνικό εκπαιδευτικό κίνημα και η ΟΛΜΕ και όλοι μας βρισκόμαστε σε μια δύσκολη κατάσταση από τη συνεχή επίθεση σοκ από την επίθεση στα εργασιακά και την επίθεση με τον καινούργιο νόμο. Κεντρικά ζητήματα είναι οι απολύσεις, οι διαθεσιμότητες, η αξιολόγηση, το κλείσιμο σχολείων που βάζει ο προϋπολογισμός για 1676 σχολεία, το νέο νόμο για την εκπαίδευση για το λύκειο με το σκληρό εξεταστικό που θέλει να διώξει τα παιδιά από το σχολείο, την πρόωρη κατάρτιση και τη μαθητεία που καθιερώνεται για πρώτη φορά ως άτυπο σύστημα εκπαίδευσης. Αυτά είναι τα κεντρικά ζητήματα πολλά από τα οποία θα τα βρούμε μπροστά μας στο επόμενο διάστημα και εννοώ το νέο νόμο για το λύκειο που πάει να το εφαρμόσει για πρώτη φορά. Σε αυτήν τη χρονιά, κάνοντας ένα απολογισμό των αντιστάσεων και των κινητοποιήσεων, χωρίς να εννοώ ότι ο απολογισμός κλείνει κάτι αλλά χρειάζεται ως μια αποτίμηση του έργου της προηγούμενης χρονιάς. Ο συνδυασμός των απεργιών, των συλλαλητηρίων, των καταλήψεων και γενικά των παρεμβάσεων, που έγιναν αυτό το διάστημα, δίνει μια μεγάλη κινηματική εμπειρία στο ελληνικό συνδικαλιστικό κίνημα των εκπαιδευτικών.
Σε μία εποχή που πραγματικά οι κινητοποιήσεις αντιμετωπίζονται με σκεπτικισμό και η συμμετοχή των εργαζομένων στις κινητοποιήσεις δεν είναι ανάλογη, παρά τη σκληρότητα των μέτρων, δεν υφίσταται πλέον η βεβαιότητα ότι όσο πιο σκληρά τα μέτρα που θα παρθούν την άλλη μέρα θα έχουμε σκληρότερες εξεγέρσεις. Έχει επικρατήσει η λογική του φόβου, η λογική του άγνωστου και νομίζω ότι αν κάποιος πρέπει να χτυπήσει κάτι, αυτό είναι η λογική που θέλουν να περάσουν στον κόσμο από τα μέσα ενημέρωσης, είναι ότι δεν υπάρχει καμία κοινωνική ακύρωση στα μέτρα που υιοθετούνται συνεχώς. Τα συνεχή μέτρα σε όλους τους τομείς είναι ένα πρωτόγνωρο βίωμα για όλους εμάς. Νομίζω ότι όλα αυτά πρέπει να τα λάβει κανείς υπόψη του για το τι έγινε.
Θα έλεγα ότι καινούριο στοιχείο των κινητοποιήσεων είναι ο συνδυασμός όλων αυτών. Θα έλεγα ότι καινούριο στοιχείο είναι η εμπιστοσύνη να δείχνεις στον ίδιο τον εργαζόμενο που αντιμετωπίζει τα προβλήματα, όπως οι εκπαιδευτικοί σε διαθεσιμότητα, να αποφασίζουν οι ίδιοι και να δίνουν στην ομοσπονδία κατευθύνσεις προς τα πού θα πάει το κίνημα και τι διαδικασίες θα ακολουθήσει. Θα έλεγα ότι είμαστε μπροστά σε μια κινηματική διαπραγμάτευση. Για παράδειγμα οι ίδιοι αυτοί που έχουν το πρόβλημα και είναι υπό απόλυση πάνε και κάνουν κατάληψη στο γραφείο του υπουργού, απαιτούν το ραντεβού και το κερδίζουν. Αυτό είναι ένα στοιχείο όταν πολλά σωματεία στην Ελλάδα ζητάμε ραντεβού από τους υπουργούς για να γίνει μια στοιχειώδης διαπραγμάτευση και πολλές φορές περιμένεις, αυτό συμβαίνει σε πολλές ομοσπονδίες ανά την Ελλάδα, μια κατάληψη σου φέρνει μια διαπραγμάτευση, τότε αυτή είναι μια κινηματικού τύπου διαπραγμάτευση.
Αρκετά με αυτά τα ζητήματα. Νομίζω ότι τα τελευταία χρόνια αναπτύχθηκε ανάμεσα σε συνδικάτα σε όλη την Ευρώπη μια σχέση που οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στο Ευρωπαϊκό κοινωνικό Φόρουμ. Η εμπειρία του είναι σημαντική για να τη μελετήσουμε και να την αξιοποιήσουμε και να δούμε ποια χαρακτηριστικά πρέπει να κρατήσουμε, το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Φόρουμ που ξεκίνησε το 2001, το 2003 στο Λονδίνο έκανε την πρώτη προσπάθεια να δημιουργήσει το εκπαιδευτικό δίκτυο με κοινές διακηρύξεις πολύ σημαντικές έως και σήμερα για το δημόσιο σχολείο και πανεπιστήμιο, με κοινή εβδομάδα δράσης για όλη την Ευρώπη, αυτό έγινε για πρώτη φορά σε 4-5 χώρες της Ευρώπης. Θυμάμαι ότι βγήκε μια αφίσα που δεν είχε ξαναβγεί, που ήταν κοινή αφίσα της ΟΛΜΕ με την ΠΟΣΔΕΠ, αλλά μετά κάπου χάθηκε η ΠΟΣΔΕΠ.
Λέω λοιπόν, ότι διοργανώθηκαν εκείνη την περίοδο, ξεκινώντας από το 2003 εδώ σε αυτήν την αίθουσα, η αντισύνοδος Παιδείας από τις 3 ομοσπονδίες, όταν ήταν τότε η σύνοδος των υπουργών παιδείας στην προηγούμενη προεδρεία της Ελλάδας. Το κρίσιμο εδώ είναι κατά πόσο αυτή η διαδικασία του κοινωνικού Φόρουμ, που ένωσε συνδικάτα με κοινωνικά κινήματα με μια σημαντική εμπειρία, έγινε κτήμα όλης της βάσης. Νομίζω πως δεν έγινε καθώς δεν ήταν μια εμπειρία πολλών, οι διαδικασίες που έγιναν στη χώρα μας, πέρα από το κεντρικό Φόρουμ το 2006, δεν έπιασαν τον παλμό, τη συμμετοχή και ίσως μια τέτοια εικόνα να είναι και σημερινή. Κρατάμε λοιπόν τη συνένωση των συνδικάτων με τα κοινωνικά κινήματα, αυτή η ιστορία προσπαθεί να συνεχιστεί με το alter summit σε επίπεδο Ευρώπης για να προχωρήσουν τα ζητήματα αυτά. Για παράδειγμα στο περσυνό alter summit στην Αθήνα, υπάρχει μια κοινή διακήρυξη των συνδικάτων από την Ευρώπη και κάποια κοινά στοιχεία για τους κοινούς αγώνες που δίνουμε.

Έρχομαι από τη χθεσινή διαδήλωση στην Ευρώπη στις Βρυξέλλες, όπου ήταν μια πολύ μεγάλη διαδήλωση με χρώμα και θα ήταν χρήσιμο να πάρουμε τις εμπειρίες από αυτές τις κινήσεις που υπάρχουν εκεί. Ήταν μια διαδήλωση με χρώμα, τραγούδια και κροτίδες. Έχω την εντύπωση ότι πολλά πράγματα θα αλλάξουν με την παρέμβαση του κινήματος, αρκεί το κίνημα να στηρίζεται στον κόσμο, στη βάση και να μην γραφειοκρατικοποιείται. Πριν τελειώσω να σας πω ότι υπάρχει μια κοινή διακήρυξη από 6 ομοσπονδίες εκπαιδευτικές της Ευρώπης, που λέει αλληλεγγύη και δράση για μια άλλη εκπαίδευση στην Ευρώπη. Καταδικάζουν ακριβώς αυτές τις πολιτικές, καταδικάζουν το σύμφωνο σταθερότητας και βλέπουμε ότι αρχίζουν και συνδέονται τα ζητήματα της εκπαίδευσης με την κεντρική πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης και αρχίζουν να συνδέονται με τα εργασιακά των εκπαιδευτικών και το περιεχόμενο της εκπαίδευσης.
Κλείνοντας λέω ότι χρειάζεται να αξιοποιήσουμε όλη την εμπειρία που υπάρχει και αυτή που βγαίνει από τους αγώνες. Επίσης είναι απαραίτητη η συνεργασία συνδικάτων και κοινωνικών κινημάτων, όχι μόνο σε μια χώρα αλλά σε όλες της Ευρώπης, όχι μόνο στην Ευρώπη αλλά από όπου μπορούμε σε όλο τον κόσμο. Αυτά τα κινηματικά χαρακτηριστικά που υπάρχουν θα πρέπει να τα αξιοποιήσουμε και να τα διευρύνουμε. Θα πρέπει να μαθαίνουμε από την εμπειρία των άλλων και θα πρέπει να εκλαϊκεύουμε τις αλλαγές, είναι πολύ σημαντικό νομίζω, γιατί συνήθως απλώς απαριθμούμε τις πόλεις Λισσαβόνα, Μάστριχτ και νομίζουμε ότι έχουμε αριστερό λόγο. Αντίθετα θα πρέπει να εκλαϊκεύσουμε τις αλλαγές που επιχειρεί η Ε.Ε κυρίως στο ιδεολογικό περιεχόμενο της εκπαίδευσης, τα άλλα είναι λίγο έως πολύ γνωστά, οι περικοπές, η αύξηση των μαθητών στην τάξη. Αυτά τα βιώνει κανείς και καταλαβαίνει, αυτά που δεν καταλαβαίνει κανείς και είναι καταστροφικό για την κοινωνία είναι η παρέμβαση στο περιεχόμενο, αυτό ακριβώς έχουμε υποχρέωση να το εκλαϊκεύσουμε και να πούμε τι ακριβώς γίνεται. Βεβαίως να δώσουμε και τη γνώση για το τι γίνεται στις άλλες χώρες της Ευρώπης για να καταλάβουνε ότι εκτός από τις κεντρικές πολιτικές, υπάρχουν και τα κινήματα που αρθρώνουν ένα διαφορετικό λόγο και μπορούν και πρέπει να αντιστέκονται.
Τέλος νομίζω ότι θα πρέπει, το επόμενο διάστημα και γενικότερα, το μέτωπο παιδείας, δηλαδή τα ζητήματα εκπαίδευσης , δεμένα εργασιακά εκπαιδευτικών και αλλαγές στην εκπαίδευση. Έτσι και αλλιώς υπάρχει η φράση στην Ευρώπη από τα συνδικάτα ότι οι εργασιακές σχέσεις των εκπαιδευτικών είναι και συνθήκες μάθησης των μαθητών. Άρα λοιπόν γονείς μαθητές και εκπαιδευτικοί να δράσουμε το επόμενο διάστημα ώστε να σώσουμε ό,τι μπορούμε και να ανατρέψουμε αυτήν την πολιτική. Νομίζω, όσον αφορά τη δευτεροβάθμια, ότι οι εξετάσεις που έχουμε για το λύκειο που για πρώτη φορά από την 1η λυκείου θα είναι πανελλαδικές εξετάσεις, είναι το πρώτο και μεγάλο στοίχημα για το εκπαιδευτικό κίνημα, να δράσουμε μαζί με τους μαθητές και τους καθηγητές για να ακυρωθούν.