άρθρο

Δαιμονοποίηση και Εξιδανίκευση του Νότου στο πεδίο της λογοτεχνίας

1143_11

Το κείμενο της νέας αυτής έκδοσης του ΙΝΠ, βασίζεται στην εισήγηση της Τζίνας Πολίτη στην ομότιτλη εκδήλωση που διοργάνωσε το Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς την Πέμπτη 13 Φεβρουαρίου 2014. Η εισήγηση βρίσκεται στην ιστοσελίδα του ΙΝΠ

Η Τζίνα Πολίτη ανατρέχει στην αγγλική λογοτεχνία από τον 16ο έως και τον 19ο αιώνα, προκειμένου να αναδείξει τους όρους που συγκροτούν τις ενυπάρχουσες σε κάθε κουλτούρα αντιλήψεις για τον εσωτερικό και τον εξωτερικό σε αυτή χώρο. Ο γεωγραφικός χώρος φορτίζεται ιδεολογικά και επενδύεται αξιακά σε μια διαδικασία που καταλήγει στην κατασκευή στερεοτύπων, πάνω στα οποία προβάλλονται διαφορετικές εθνικές και πολιτισμικές ταυτότητες. Μάλιστα, τα συγκροτούμενα αντιθετικά γεωγραφικά σύνολα, όπως το δίπολο Βορρά-Νότου, επιδεικνύουν ιδιαίτερη ανθεκτικότητα, επιβιώνοντας ως τις μέρες μας με την αναβίωση απωθημένων γεωγραφικών αντιθέσεων και ορίων.

Σύμφωνα με την Τζίνα Πολίτη, οι απαρχές της δαιμονοποίησης του Νότου στην αγγλική λογοτεχνία ανάγονται στον 16ο αιώνα. Η περίοδος αυτή χαρακτηρίζεται από αντιθετικές προσλήψεις για τον ευρωπαϊκό Νότο, καθώς ενώ από τη μία διατηρείται η επίδραση του πετραρχισμού, από την άλλη αποδίδονται σε αυτόν τα αρνητικά στερεότυπα του μακιαβελισμού. Το τέλος της περιόδου αυτής συμπίπτει με την κατασκευή ενός δαιμονοποιημένου εξωτερικού άλλου, ταυτόχρονα με τη συγκρότηση της ταυτότητας της αγγλικής αστικής τάξης στη βάση του εθνοκεντρισμού και του προτεσταντισμού.

Σε μια εποχή αυξημένης λήψης ποινικών μέτρων, ιδιαίτερα κατά της συκοφαντίας διακεκριμένων μελών της εξουσίας (scandalummagnatum), η επιλογή της διαφυγής από το νόμο μέσω της φυγής στο εξωτερικό κατέστη αναγκαία για όσους ασκούσαν κριτική στην εξουσία μέσα από τα έργα τους. Η μήτρα της διαφθοράς μετατοπίστηκε γεωγραφικά προς το Νότο κι αυτό έγινε με την έγκριση των αρχών, οι οποίες έβλεπαν να προκύπτει από αυτήν την εξέλιξη η δυνατότητα ενίσχυσης της αυτοεικόνας της Αγγλίας καθώς και ενός πολεμικού πνεύματος. Επίσης, η επιλογή του Νότου, ώστε αυτός να αποτελέσει τη μήτρα της διαφθοράς, εντάσσεται στο ιστορικό πλαίσιο της ρήξης της Αγγλίας με τον παπισμό.

Μολονότι η Ιταλία ήταν ο χώρος στον οποίο αποδόθηκαν πρώτη φορά δαιμονικά χαρακτηριστικά, το ίδιο αρχίζει να συμβαίνει από τον 17ο αιώνα με την Ισπανία, η οποία παίρνει τη θέση του τόπου της ακολασίας εντός του ευρωπαϊκού Νότου. Η διαδικασία αυτή θα συνεχιστεί στα χρόνια της Ένδοξης Επανάστασης για να σταματήσει -για έναν αιώνα περίπου- μετά την Παλινόρθωση και την Πράξη της Διαδοχής, οπότε και εξέλειψε ο κίνδυνος ανόδου καθολικών ηγεμόνων στο θρόνο της Αγγλίας και μαζί με αυτόν και το σύστοιχο φόβητρο της ακολασίας.

Η Γαλλική Επανάσταση θα επιτρέψει την ανάκληση της αρνητικής ετεροεικόνας του Νότου, αυτή τη φορά όχι στο θέατρο, αλλά στο γοτθικό μυθιστόρημα, όπου η μορφή του Άγγλου αστού αποικιοκράτη θα αντιδιασταλεί προς αυτή του Γάλλου Ιακωβίνου. Ταυτόχρονα με την επιστροφή στη δαιμονοποίηση που συντελείται κατά τον 19ο αιώνα, το ρεύμα του νεοκλασικισμού θα φέρει στην επιφάνεια μια αντίρροπη τάση εξιδανίκευσης του Νότου, στον οποίο τοποθετούνται οι κοινές ευρωπαϊκές ρίζες. Η νεότερη Ελλάδα θα αποτελέσει το χώρο της έκφρασης αυτής της εξιδανίκευσης -όπως χαρακτηριστικά φαίνεται στην ποίηση του Λόρδου Μπάιρον- και θα αποκτήσει μια σημειολογική ύπαρξη στον ευρωπαϊκό χάρτη, η οποία ωστόσο εντοπίζεται περισσότερο στη σφαίρα του μύθου, παρά σε αυτή της πραγματικότητας.

Στο πλαίσιο της εξιδανίκευσής του, ο ευρωπαϊκός Νότος θα επιτελέσει έναν ακόμη ρόλο στο αγγλικό μυθιστόρημα, καθώς σε αυτόν εκτυλίσσεται η περιπέτεια των ταυτοτήτων, ανοίγοντας με τον τρόπο αυτό ένα ρήγμα ανάμεσα στον Άγγλο αστό και τον ίδιο τον λογοτέχνη, συμβάλλοντας έτσι στην κριτική του βιομηχανικού καπιταλισμού και της αστικής ηθικής.

Στη βάση αυτής της ιστορικής εμπειρίας -και δεδομένου του πλαισίου της σύγχρονης μας κρίσης στην Ευρώπη, όπου επανεμφανίζονται δαιμονοποιητικά στοιχεία για το Νότο- η συζήτηση που παρουσιάζει στο κείμενό της η Τζίνα Πολίτη, είναι κρίσιμη τόσο για τον αναστοχασμό επί του ευρωπαϊκού συστήματος αξιών όσο και επί του ρόλου της λογοτεχνίας για την αποτίναξη των χωρικών ορίων της ενοχής που απορρέει από τις όψεις της δαιμονοποίησης και της ναρκισσιστικής εξιδανίκευσης.

Η Τζίνα Πολίτη είναι ομότιμη καθηγήτρια του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Έχει διδάξει επί σειρά ετών στο Πανεπιστήμιο του Καίμπριτζ. Το ερευνητικό της έργο καλύπτει ένα ευρύ φάσμα, από το Σαίξπηρ και το 17ο αιώννα έως τον Σάμουελ Μπέκετ, τη φεμινιστική και μαρξιστική θεωρία της λογοτεχίας. Έχει επίσης ασχοληθεί με τη νεοελληνική και τη συγκριτική λογοτεχνία. Έχει εκδώσει βιβλία στην Ελλάδα και το εξωτερικό, ενώ μελέτες της έχουν δημοσιευτεί σε πολλά ξένα και ελληνικά περιοδικά και τόμους. Επίσης, έχει δώσει διαλέξεις σε πολλά ευρωπαϊκά πανεπιστήμια.

Σωτήρης Κοσκολέτος