άρθρο

Γιούντιθ Μπέντα , Die Linke, Γερμανία

Εισήγηση στην ημερίδα Ευρώπη και Εκπαιδευτικές πολιτικές.
Πάντειο Πανεπιστήμιο, 5 Απριλίου 2014.

Γιούντιθ Μπέντα (α’ μέρος) , Die Linke Γερμανία

Σας ευχαριστώ πολύ για την πρόσκληση, είναι μεγάλη μου χαρά να βρίσκομαι ανάμεσα σας για να μιλήσουμε για τις εκπαιδευτικές πολιτικές στη Γερμανία και τις νεοφιλελεύθερες πολιτικές, επιθέσεις που υφίσταται η παιδεία, τις προοπτικές και τις προτάσεις μας. Είμαι η Γιούντιθ Μπέντα, είμαι 26 χρονών, μέλος του εκτελεστικού συμβουλίου του κόμματος Ντι Λίνκε (Die Linke), είμαι ενεργή για αρκετά χρόνια στο φοιτητική παράταξη που είναι σε άμεση σχέση με το κόμμα μας που λέγεται Σοσιαλιστική Ένωση Φοιτητών. Στο εκτελεστικό συμβούλιο που συμμετέχω μεταξύ άλλων έχω την ευθύνη της εκπαίδευσης και ειδικότερα των ζητημάτων της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης.
Πριν προχωρήσουμε σε μια πιο βαθιά ανάλυση της νεοφιλελεύθερης οικοδόμησης του συστήματος της ανώτατης εκπαίδευσης της Γερμανίας θα σας δώσω μια σύντομη γενική οπτική πάνω στο εκπαιδευτικό σύστημα της χώρας. Αυτό είναι σημαντικό για να καταλάβουμε και τις δυναμικές των αντιστάσεων που αναπτύσσονται.

Στην ομοσπονδιακή δημοκρατία της Γερμανίας η ευθύνη για τα εκπαιδευτικά συστήματα μοιράζεται ανάμεσα στη κεντρική διοίκηση και στα κρατίδια. Το πεδίο των ευθυνών της ομοσπονδιακής κυβέρνησης για τον τομέα της εκπαίδευσης καθορίζεται από τον βασικό νόμο. Εκτός από την περίπτωση που ο νομοθετικός νόμος δίνει δυνατότητες στην ομοσπονδία, τότε στις υπόλοιπες περιπτώσεις η νομοθετική αρμοδιότητα ανατίθεται στα κρατίδια. Το πρώτο πράγμα που πρέπει να σημειώσουμε για το γερμανικό εκπαιδευτικό σύστημα είναι πως η κεντρική ομοσπονδιακή κυβέρνηση παίζει σε αυτό έναν ελάσσονα ρόλο. Μετά δυσκολίας θα βρεις να κάνεις μια άλλη βιομηχανική χώρα στην οποία η καταγωγή να έχει μεγάλη επίπτωση στην εκπαιδευτική επιτυχία όπως στη Γερμανία.

Το εκπαιδευτικό σύστημα εντείνει τον κοινωνικό αποκλεισμό, μόλις το 20% των νέων ενηλίκων επιτυγχάνουν να αποκτήσουν ένα υψηλότερο επίπεδο εκπαίδευσης από ότι οι γονείς τους το οποίο είναι αρκετά χαμηλότερο από τον μέσο όρο των χωρών του ΟΟΣΑ που είναι 37%. Στο μεταξύ το 22% έχει ένα χαμηλότερο επίπεδο το οποίο είναι αντιστοίχως υψηλότερο από το μέσο επίπεδο των χωρών του ΟΟΣΑ που είναι 13%. Όταν τα παιδιά στη Γερμανία φτάνουν την ηλικία των 6 χρονών πρέπει να μπουν στο δημοτικό σχολείο το οποίο σε όλα τα κρατίδια σχεδόν έχει τέσσερις τάξεις: είναι από την ηλικία των 6-10 χρονών , βέβαια υπάρχουν κάποιες εξαιρέσεις σε κάποια κρατίδια αλλά δεν είναι οι μείζονες. Η δευτεροβάθμια εκπαίδευση στη Γερμανία χαρακτηρίζεται στα περισσότερα κρατίδια από ένα τριών πτυχών σχολικό σύστημα το οποίο είναι συνήθως μη κοινωνικά διαπερατό και εντείνει τον αποκλεισμό παιδιών που προέρχονται από κοινωνικά ευάλωτες οικογένειες. Το πρώτο από αυτούς τους τρεις τύπους του σχολείου είναι το γυμνάσιο (Gymnasium) το οποίο σχεδιάζεται για να προετοιμάζει τους φοιτητές για την πανεπιστημιακή εκπαίδευση και τελειώνει με την ολοκλήρωση των τελικών εξετάσεων για το αμπιτούα (Αbitua) δηλαδή το γερμανικό απολυτήριο που ολοκληρώνεται σε ηλικία 12-13 ετών.

Το δεύτερο είναι το ρεαλσουλε (realschule) το οποίο τελειώνει με τις εξετάσεις για το ενδιάμεσο αυτό δίπλωμα στην 10η βαθμίδα. Το τρίτο επίπεδο προετοιμάζει τους μαθητές για την επαγγελματική εκπαίδευση και ολοκληρώνεται με τις αντίστοιχες εξετάσεις στην 9η ή τη 10η βαθμίδα. Εμείς ως Die Linke θέλουμε να αναιρέσουμε αυτό το τρισδιάστατο ενδοσχολικό σύστημα και να το αντικαταστήσουμε με ένα ενιαίο σχολείο και κοινής μάθησης στο οποίο θα αίρονται οι κοινωνικές διακρίσεις ανάμεσα στους εκπαιδευόμενους. Αυτού του τύπου τα σχολεία θα πρέπει να έχουν φιλοδοξία και να αναπτύσσουν τις ικανότητες και να περιλαμβάνουν όλα τα παιδιά και νεαρούς ενηλίκους ανεξάρτητα από προσωπικά και κοινωνικά προαπαιτούμενα και να τους οδηγούν στην καλύτερη δυνατή εκπαιδευτική διαδικασία και στο υψηλότερο επίπεδο σχολικών διπλωμάτων. Μόλις οι μαθητές ολοκληρώσουν την υποχρεωτική σχολική εκπαίδευση στα 9-10 χρόνια μεταβαίνουν στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση και εκεί μπορούν να πάνε στο gymnasium ή στο gesamtschule ή στην επαγγελματική εκπαίδευση μέσα στο πλαίσιο ενός διπλού τρισδιάστατου συστήματος.

Είναι σημαντικό να το αναφέρουμε αυτό διότι εντοπίζεται σε πολλές χώρες της Ευρώπης ότι η επαγγελματική εκπαίδευσης της Γερμανίας είναι πρότυπο. Αυτό το διπλό σύστημα συνδυάζει τη μαθητεία σε μια εταιρία και την επαγγελματική εκπαίδευση σε ένα επαγγελματικό σχολείο. Το σύστημα αυτό με τον συνδυασμό μαθημάτων σε τάξη και συμμετοχή σε κάποια επιχείρηση , δηλαδή συνδυασμό θεωρίας και πράξης αναγνωρίζεται παγκοσμίως ως ένα αποτελεσματικό μοντέλο για την επαγγελματική εκπαίδευση. Αυτό που είναι πολύ χαρακτηριστικό στη Γερμανία είναι οτι οι εταιρίες είναι πλέον όλο και λιγότερο διαθέσιμες να αναλάβουνε μαθητείες.

Το Die Linke υποστηρίζει πως όλες οι επιχειρήσεις που δεν θέλουν να συμμετάσχουν σε προγράμματα εκπαίδευσης και μαθητείας νέων ανθρώπων θα πρέπει να πληρώνουν κάποιο ποσό. Η ιδέα είναι πως αυτοί που θα συμμετέχουν στην διαδικασία της εκπαίδευσης, θα πρέπει και από αυτό το ποσό να μπορούν να αντλούν μία οικονομική υποστήριξη.

Σε όσον αφορά στη τριτοβάθμια εκπαίδευση , έχουμε κυρίως τρεις τύπους ανώτατης εκπαίδευσης: α) τα πανεπιστήμια β) τα πανεπιστήμια εφαρμοσμένων επιστημών και γ) τα πανεπιστήμια τεχνών, μουσικής και λοιπά. Τα περισσότερα από τα γερμανικά πανεπιστήμια είναι δημόσια ιδρύματα που χρηματοδοτούνται από τις κυβερνήσεις των κρατιδίων. Το 2005 στα δημόσια πανεπιστήμια θεσπίστηκαν δίδακτρα, όμως μετά από έντονη αντίδραση τα δίδακτρα αυτά ακυρώθηκαν και πλέον μόνο σε ένα από τα κρατίδια έχουν παραμείνει δίδακτρα τα οποία θα ακυρωθούν και αυτά το φθινόπωρο του 2014.

Υπάρχει στη Γερμανία ένας νόμος όπου ορίζει μαθητές-φοιτητές που έχουν οικονομικές δυσκολίες μπορούν να παίρνουν ένα βοήθημα μέχρι 670 ευρώ τον μήνα εάν οι ίδιοι ή οι γονείς του δεν είναι σε θέση να καταβάλουν το κόστος των σπουδών. Οι φοιτητές παίρνουν το 50% αυτής της επιχορήγησης ως κρατική και το υπόλοιπο 50% ως ένα άτοκο δάνειο που πρέπει να αποπληρωθεί σε δόσεις μέχρι να ολοκληρωθεί το διάστημα για το οποίο έχει δοθεί αυτή η βοήθεια. Στη δεκαετία του ’70 το 40% των φοιτητών στη Γερμανία λάμβαναν αυτήν την βοήθεια, ενώ σήμερα αυτό το ποσοστό είναι μόλις 18%. Αξίζει να σημειωθεί ότι το 1/3 των φοιτητών στη Γερμανία αυτή τη στιγμή δουλεύουν γιατί δε μπορούν ν ανταποκριθούν στα έξοδα των σπουδών τους. Αυτήν την στιγμή υπάρχουν 240 κρατικά και 100 ιδιωτικά πανεπιστήμια με συνολικά δυο μισι εκατομμύρια εγγεγραμμένους φοιτητές. Το 1/10 περίπου από αυτούς είναι από άλλες χώρες. Από τα μέσα της δεκαετίας του ’90 το σύστημα ανώτατης εκπαίδευσης βρίσκεται σε μία βαθιά ανασυγκρότηση. Οι κυρίαρχες πολιτικές στο πεδίο της ανώτατης εκπαίδευσης ακολουθούν το μοντέλο που θα περιγράφαμε ως επιχειρηματικό πανεπιστήμιο , το οποίο εξυπηρετεί κατά βάση την αγορά υπηρεσιών εκπαίδευσης και ειδικότερα τις απαιτήσεις για συγκεκριμένες επιστημονικές έρευνες. Ένα τέτοιο πανεπιστήμιο δε μπορεί παρά να επιβιώσει μόνο με συνεργασία με άλλους φορείς. Αυτή η πολιτική προβάλλεται μέσω της διαδικασίας της Μπολόνια, με τις δομές αριστείας, τα δίδακτρα , το πανεπιστημιακό μάνατζμεντ και την αυτονομία των ιδρυμάτων.

Η στρατηγική αναφορικά με την μεταρρύθμιση της ανώτατης εκπαίδευσης έχει τα εξής πέντε χαρακτηριστικά: 1) τη μείωση του δημόσιου κόστους , 2) την εμπέδωση των μηχανισμών της αγοράς, 3) την αναίρεση της δημοκρατίας για την κατάσταση της από για συστήματα μάνατζμεντ του πανεπιστημίου, 4) την αυξανόμενη και άμεση επίδραση των οικονομικών συμφερόντων στην εκπαίδευση , και 5) την επιλεκτική και ελιτίστικη εκπαίδευση. Η συνεργασία με επιχειρήσεις ήταν το λογικό απότοκο της αναδόμησης του συστήματος ανώτατης εκπαίδευσης. Τα δημοκρατικά ακαδημαϊκά όργανα έπρεπε να φύγουν και να παραδώσουν όλο και περισσότερες αρμοδιότητες στο πανεπιστημιακό μάνατζμεντ και σε διάφορα εποπτικά όργανα. Σε κάποιο από τα γερμανικά κρατίδια έχουμε ήδη τα πανεπιστημιακά συμβούλια τα οποία αποτελούνται κυρίως από εξωτερικά της πανεπιστημιακής κοινότητας. Αυτά τα όργανα-σώματα είναι πλέον πανίσχυρα την ίδια στιγμή που τα εκλεγμένα δημοκρατικά όργανα των πανεπιστημίων έχουν ελάχιστα δικαιώματα και ελάχιστη επιρροή.

Η κοινωνική λειτουργία αυτού του επιχειρηματικού πανεπιστημίου είναι εντελώς διαφορετική από αυτή που θα χαρακτήριζε ένα δημόσιο πανεπιστήμιο. Ο στόχος της ανώτατης εκπαίδευσης δεν είναι πλέον το να προσφέρει ευρύτερη πρόσβαση στην επιστημονική και κριτική εξέταση και προσέγγιση των κοινωνικών συνθηκών, αλλά προτεραιότητα είναι να διασφαλιστεί η οικονομική επιβίωση του πανεπιστημίου σαν να ήταν μια επιχείρηση. Θα ήθελα περνώντας στο πεδίο των αντιστάσεων να αναφέρω τον Λένιν και να πω μια φράση του που λέει ότι: ‘’όταν οι γερμανοί θέλουν να κάνουν επανάσταση για να καταλάβουν ένα σταθμό τρένου, το πρώτο πράγμα που πρέπει να κάνουν είναι να αγοράσουν ένα εισιτήριο’’. Εξαιτίας της εκπαιδευτικής πολιτικής που δεν έχει ξεκάθαρο εκπρόσωπο, στην Γερμανία οι διαδηλωτές έχουν πρόβλημα στο να εντοπίσουν και να απευθυνθούν στον αντίπαλο.
Παρόλα αυτά το 2009 η Γερμανία έζησε ένα μεγάλο κύμα αντιδράσεων και διαμαρτυριών. Πάνω από 250.000 άτομα, μεταξύ των οποίων συνδικάτα, Μ.Κ.Ο, αριστερά κόμματα κατέβηκαν στο δρόμο απαιτώντας βελτιωμένες συνθήκες εκπαίδευσης και καλύτερη χρηματοδότηση. Υπήρξαν ακόμη καταλήψεις ιδρυμάτων. Μια νέα μορφή διαμαρτυρίας ήταν και οι συμβολικού τύπου ληστείας τραπεζών, όπου το σλόγκαν που υπήρχε τότε ήταν : ‘’σώστε την εκπαίδευση και όχι μόνο τις τράπεζες’’ ή ‘’ πλούσιοι γονείς για όλους’’. Υπάρχει ένα ακόμα κύμα διαμαρτυρίας αυτήν την χρονιά καθώς οι κυβερνήσεις των ομοσπονδιακών κρατιδίων στη χώρα, ειδικά στην ανατολική Γερμανία σχεδιάζουν μαζικές περικοπές στα πανεπιστήμια οδηγώντας σε κλείσιμο κάποια από αυτά και σε μαζικές απολύσεις ακαδημαϊκού και τεχνικού προσωπικού.

Τα πανεπιστήμια στη Γερμανία αντιμετωπίζουν ισχυρή υπό-χρηματοδότηση που οδηγεί σε κακές συνθήκες εκπαίδευσης και επιπλέον επιπτώσεις είναι τα αμφιθέατρα που δε χωράνε τους φοιτητές, υπερφορτωμένη με αρμοδιότητες των καθηγητών, μεγάλη πίεση για τις επιδόσεις των φοιτητών και έλλειψη ακαδημαϊκής εποπτείας. Αυτήν τη στιγμή πραγματοποιείται στη Γερμανία πραγματοποιείται μια συνάντηση του προσφάτως ερωτηθέντος δικτυού δρασης. Ο στρατηγικός στόχος είναι να οικοδομηθεί μια συμμαχία όχι μόνο φοιτητών και να βάλουμε αυτά τα θέματα σ ένα ευρύτερο κοινωνικό πλαίσιο. Τα προβλήματα της εκπαίδευσης δε μπορούν να εξετάζονται χωρίς συσχέτιση με τα υπόλοιπα αλλά να εξετάζονται και να τοποθετούνται μέσα στο γενικότερο πλαίσιο των νεοφιλελεύθερων πολιτικών των μέτρων λιτότητας και αυτή είναι μια πολύ σημαντική διάσταση του ζητήματος εάν θέλουμε να συγκροτήσουμε τις απαραίτητες συμμαχίες. Ευχαριστούμε πολύ.

 

Γιούντιθ Μπέντα (β’ μέρος) Die Linke, Γερμανία

Για μας η εκπαίδευση είναι ένα ζήτημα συνολικής ανάπτυξης του ατόμου και δεν πρέπει να περιορίζεται στην απόκτηση οικονομικά μετρήσιμων και αποδοτικών γνώσεων. Το Die Linke έχει δέκα σημεία για ένα καλό εκπαιδευτικό σύστημα, θα αναφερθώ επιγραμματικά σε αυτά. Έχω φέρει μαζί μου κάποια αντίγραφα του προγράμματος του Die Linke, τα οποία είναι στα αγγλικά. Αν θέλει κάποιος μπορεί να έρθει μετά να τα δει. Το πρώτο είναι το ζήτημα των χρημάτων, της χρηματοδότησης. Η εκπαίδευση χρειάζεται χρήματα. Το Die Linke απαιτεί μια άμεση αύξηση της χρηματοδότησης για την εκπαίδευση στο ποσό των 40 δις ευρώ το χρόνο. Το δεύτερο ζήτημα είναι για την κοινή ευθύνη της ομοσπονδιακής και των κατά τόπους κυβερνήσεων των κρατιδίων για τα ζητήματα της παιδείας. Για να πετύχουμε ένα καλό επίπεδο εκπαίδευση χρειάζεται κοινή ευθύνη αυτών των δυο επιπέδων. Παρ’ όλα αυτά δεν ισχύει αυτό αυτή τη στιγμή.

Το 2006 τα κόμματα SPD και CDU, οι σοσιαλδημοκράτες και οι χριστιανοδημοκράτες, επέβαλαν μια απαγόρευση της συνεργασίας αυτών των δύο επιπέδων στον τομέα της εκπαίδευσης. Οι συνέπειες της είναι θανατηφόρες για την παιδεία. Αυτή η απαγόρευση πρέπει να αναιρεθεί άμεσα. Τρίτον η εκπαίδευση είναι ανθρώπινο δικαίωμα, γι’ αυτό και πρέπει να προσφέρεται δωρεάν. Αυτό αφορά την πορεία από την εκπαίδευση στην πολύ πρώιμη παιδική ηλικία, για όλο το σχολείο μέχρι την επαγγελματική εκπαίδευση και το πανεπιστήμιο. Η εκπαίδευση είναι ένα κοινό, κοινωνικό αγαθό και όχι ένα εμπόρευμα. Πρέπει λοιπόν να αποτελεί πεδίο δημόσιας ευθύνης και δημόσιας κρατικής χρηματοδότησης. Τέταρτον το εκπαιδευτικό σύστημα πρέπει να λειτουργεί χωρίς αποκλεισμούς, αλλά αντιθέτως σε μια συμπεριληπτική κατεύθυνση, και αυτή πρέπει να είναι η βασική καθοδηγητική αρχή του εκπαιδευτικού μας συστήματος.

Γι’ αυτό δεν χρειαζόμαστε τα σχολεία όπως τα περιγράψαμε προηγουμένως, αλλά χρειαζόμαστε επιπροσθέτως καλά εκπαιδευμένο καθηγητικό δυναμικό και κοινωνικούς λειτουργούς. Το πέμπτο σημείο, όπως ειπώθηκε και προηγουμένως χρειάζεται περισσότερη εκτίμηση στο ρόλο των καθηγητών και των δασκάλων, πράγμα που συνεπάγεται ασφαλώς και την ανάγκη ύπαρξης υψηλότερων μισθών. Οι καλές συνθήκες εκπαίδευσης απαιτούν και καλές συνθήκες εργασίας του διδακτικού προσωπικού. Η επισφαλής απασχόληση, ο μεγάλος όγκος εργασίας, η έλλειψη χρόνου και οι χαμηλοί μισθοί είναι κομμάτι της καθημερινής ζωής σε πολλούς από τους τομείς της εκπαίδευσης.

Το Die Linke υποστηρίζει πάντα τους αγώνες των εκπαιδευτικών, των συνδικάτων του χώρου της εκπαίδευσης, που αγωνίζονται για καλύτερες συνθήκες εργασίας και για επαρκή κοινωνική προστασία των εργαζομένων στην εκπαίδευση. Έκτο το ζήτημα της δημοκρατίας στην εκπαίδευση. Υποστηρίζουμε ότι η εκπροσώπηση των μαθητών και των φοιτητών πρέπει να ενισχυθεί. Θα πρέπει να μπορούν οι ίδιοι να σχεδιάσουν την εκπαιδευτική διαδικασία να την συγκροτήσουν στη βάση των δικών τους προτεραιοτήτων και γι’ αυτό χρειάζεται τόσο τα πανεπιστήμια όσο και τα σχολεία να έχουν περισσότερο χώρο και περισσότερο χρόνο. Η αυστηρή θεσμική συγκρότηση των προγραμμάτων για τα πτυχία και τα μεταπτυχιακά πρέπει να αλλάξει και η κριτική προσέγγιση των ζητημάτων πρέπει να είναι η βασική μας καθοδηγητική αρχή για τις πανεπιστημιακές σπουδές. Έβδομο ζήτημα, η υποστήριξη της οικογένειας.

Ζητάμε μια νομική θέσπιση από το κράτος για να προσφέρει πλήρη κάλυψη της φροντίδας των παιδιών στα αντίστοιχα κέντρα και όχι απλώς στην ηλικία των δύο ή τριών ετών. Όγδοο το ζήτημα της επαγγελματικής εκπαίδευσης. Κάθε χρόνο εκατοντάδες ή και χιλιάδες από νέους ανθρώπους αναγκάζονται μετά το σχολείο κατά την επαγγελματική εκπαίδευση να περιμένουν στην ουρά για θέσεις εργασίας χαμηλής ειδίκευσης. Στις εταιρίες πρέπει διαρκώς να υπενθυμίζουμε διαρκώς το καθήκον τους απέναντι σε αυτό. Όπως είπαμε και πριν υποστηρίζουμε την ανάγκη επιβολής ενός φόρου για την εκπαίδευση των μαθητών. Οι επιχειρήσεις, ακόμα και αυτές που δεν θέλουν να αναλάβουν την εκπαίδευση, την μαθητεία των παιδιών, θα πρέπει να δίνουν ένα ποσό ώστε να υποστηρίζεται η δυνατότητα των μαθητών να ακολουθούν αυτή τη διαδικασία. Ένατο, το ζήτημα της οικονομικής υποστήριξης των φοιτητών.

Το Die Linke απαιτεί την επέκταση των πανεπιστημίων και αντιστοίχως την αύξηση των φοιτητών. Αυτό αφορά το άνοιγμα του πανεπιστημίου και σε ανθρώπους με επαγγελματικές ικανότητες, κατάρτιση και εκπαίδευση. Σε όλους τους φοιτητές πρέπει να δίνεται η δυνατότητα να αποφασίζουν με βάση τις δικές τους προτεραιότητες για το περιεχόμενο των σπουδών τους και να τους δίνεται η δυνατότητα να ακολουθήσουν προγράμματα μεταπτυχιακών. Προκειμένου να μπορούν και τα παιδιά από οικογένειες με χαμηλά εισοδήματα να πάνε στο πανεπιστήμιο, θεωρούμε πως πρέπει να θεσπιστεί ένα σύστημα οικονομικής βοήθειας των φοιτητών σε ομοσπονδιακό επίπεδο στη χώρα και να αυξηθεί επίσης ο αριθμός των φοιτητών που δέχονται την οικονομική ενίσχυση. Απαιτούμε την αύξηση αυτής της ενίσχυσης, είπαμε προηγουμένως ότι είναι 670 ευρώ, θεωρούμε ότι είναι ανεπαρκές, πρέπει να αυξηθεί, και χωρίς να σχετίζεται αυτό με την οικονομική κατάσταση της οικογένειας του φοιτητή, καθώς επίσης απαιτούμε και την κατάργηση του δανειακού χαρακτήρα αυτής της ενίσχυσης. Δέκατο το ζήτημα της δια βίου εκπαίδευσης. Είναι ένας όρος που μας τον έχει κλέψει ο νεοφιλελευθερισμός και πρέπει να τον διεκδικήσουμε πίσω.

Για εμάς η εκπαίδευση δεν τελειώνει όταν βρει κανείς την πρώτη του δουλειά. Θέλουμε να επεκτείνουμε την συνεχιζόμενη εκπαίδευση ως δικαίωμα σε όλη την διάρκεια της ζωής μας, ως δημόσια ευθύνη που έχει το κράτος να μας την παρέχει και ως προσωπικό δικαίωμα και όχι ως υποχρέωση εκπορευόμενη από αλλού. Οι εταιρίες θα πρέπει να αναλάβουν οι ίδιες μεγαλύτερο κομμάτι της ευθύνης για την εκπαίδευση των υπαλλήλων τους και να μην επιφορτίζεται με αυτό το δημόσιο εκπαιδευτικό σύστημα. Ευχαριστώ πολύ.